বংগ বিভাজন (১৯০৫-১৯১১) আৰু স্বদেশী আন্দোলন Class 10 Social Science History Chapter 1 Question Answer | SEBA HSLC

এই পৃষ্ঠাত SEBA Class 10 Social Science History Chapter 1 “বংগ বিভাজন (১৯০৫-১৯১১) আৰু স্বদেশী আন্দোলন”ৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান দিয়া হৈছে। অতি চমু, চমু, দীঘল প্রশ্নোত্তৰ, MCQ, অতিৰিক্ত প্রশ্ন, HSLC পূৰ্ববৰ্ষৰ প্রশ্ন আৰু FAQs সহ SEBA HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সহায়িকা।

পাঠৰ তথ্য

বিষয়	সমাজ বিজ্ঞান (ইতিহাস)
কিতাপখনৰ নাম	SEBA Social Science (Part-I)
পাঠৰ নাম	বংগ বিভাজন (১৯০৫-১৯১১) আৰু স্বদেশী আন্দোলন
শ্ৰেণী	দশম (X)
অধ্যায় (Chapter)	অধ্যায় ১ (ভাগ ১)
পাঠ্যক্ৰম (Syllabus)	ছেবা (SEBA)

সাৰাংশ

English Summary:
This chapter discusses the Partition of Bengal in 1905 by Lord Curzon and the subsequent Swadeshi Movement. The British government officially announced the partition on 19 July 1905, and it came into effect on 16 October 1905. The official reason was administrative convenience, but the real motive was to weaken the growing nationalist movement in Bengal by dividing Hindus and Muslims through the “Divide and Rule” policy. The partition created two provinces: “Eastern Bengal and Assam” with Dhaka as its capital, and the remaining Bengal province. The Swadeshi Movement emerged as a protest against the partition. It promoted the boycott of foreign goods and the use of indigenous products. The movement also led to the development of national education, industries, and the involvement of women. Important leaders like Rabindranath Tagore, Aurobindo Ghosh, Surendranath Banerjee, and others played significant roles. The movement also saw the rise of revolutionary activities and the formation of the Muslim League in 1906. The partition was finally annulled on 12 December 1911.

অসমীয়া সাৰাংশঃ
এই অধ্যায়ত ১৯০৫ চনত লৰ্ড কাৰ্জনে বংগ বিভাজন আৰু তাৰ পিছত আৰম্ভ হোৱা স্বদেশী আন্দোলনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ১৯০৫ চনৰ ১৯ জুলাইত বিভাজনৰ ঘোষণা কৰে আৰু ১৬ অক্টোবৰত ই কাৰ্যকৰী হয়। আনুষ্ঠানিক কাৰণ আছিল শাসনৰ সুবিধা, কিন্তু প্ৰকৃত উদ্দেশ্য আছিল “ভাগ কৰি শাসন কৰা” (Divide and Rule) নীতিৰে বংগৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলনক দুৰ্বল কৰা আৰু হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা। বিভাজনে “পূৰ্ববংগ আৰু অসম” নামৰ এখন প্ৰদেশ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ৰাজধানী আছিল ঢাকা। বংগভংগৰ বিৰোধিতা কৰি স্বদেশী আন্দোলন আৰম্ভ হয়, যি বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ পোষকতা কৰিছিল। আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষা, শিল্পৰ বিকাশ, আৰু মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছিল। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, অৰবিন্দ ঘোষ, সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় আদি নেতাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। আন্দোলনে বিপ্লৱী কাৰ্যকলাপৰো সূচনা কৰে আৰু ১৯০৬ চনত মুছলিম লীগ গঠিত হয়। ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত বংগ বিভাজন ৰদ কৰা হয়।

Word Meaning

• বিভাজন = ভাগ কৰা, পৃথক কৰা
• স্বদেশী = নিজৰ দেশৰ, দেশীয়
• বৰ্জন = ত্যাগ কৰা, এৰি দিয়া
• আত্মনিৰ্ভৰশীলতা = নিজৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা
• জাতীয়তাবাদ = নিজ দেশৰ প্ৰতি প্ৰেম আৰু অনুভূতি
• ভাইচৰয় = ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধি
• আন্দোলন = কোনো লক্ষ্যৰ বাবে সংগঠিত প্ৰচেষ্টা
• Divide and Rule = ভাগ কৰি শাসন কৰা
• খিলাফৎ = ইছলামিক নেতৃত্বৰ পদ

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰঃ লৰ্ড কাৰ্জনৰ শাসনকালত।

২) ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কোন তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে।

৩) বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ কোনখন সভাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ ২০ জুলাইত দিনাজপুৰৰ মহাৰাজৰ পৌৰহিত্যত অনুষ্ঠিত সভাত। (মুখ্য স্বদেশী-বৰ্জন প্ৰস্তাৱ ৭ আগষ্ট ১৯০৫ ত কলিকতা টাউন হলত গৃহীত হৈছিল।)

৪) স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন সম্পাদনা কোনে কৰিছিল?

উত্তৰঃ ভূপেন্দ্ৰ নাথ দত্ত। (যুগান্তৰ বৰিন্দ্ৰ কুমাৰ ঘোষ, অভিনাশ ভট্টাচাৰ্য্য আৰু ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল আৰু অনুশীলন সমিতিৰ মুখপত্ৰ আছিল।)

৫) বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো কেতিয়া গঠন হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১১ মাৰ্চত।

৬) ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?

উত্তৰঃ আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়।

৭) কাৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে “স্বৰাজ” বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ দাদাভাই নৌৰজীৰ পৌৰহিত্যত ১৯০৬ চনত কলিকতাত।

৮) বংগদেশৰ একত্ৰিকৰণ কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১) বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগ দেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল হৈছে – ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী।

২) বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য কি আছিল চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য আছিল – (i) ঐক্যবদ্ধ বংগ শক্তিক দ্বি-খণ্ডিত কৰা, (ii) ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ সুস্থিৰতাৰ ভাবুকি আঁতৰোৱা, (iii) হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা (ভাগ কৰি শাসন কৰা), (iv) হিন্দু বঙালী আৰু বুদ্ধিজীৱীসকলক সংখ্যালঘুত পৰিণত কৰা, (v) কংগ্ৰেছ দলৰ চৰমপন্থীসকলক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

৩) বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম কিয় পাইছিল চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনৰ সময়ত বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এই সিদ্ধান্তৰ পিছত এই আন্দোলন ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নামেৰে জনাজাত হয়।

৪) স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ছাত্ৰসকলে চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান ত্যাগ কৰি জাতীয় বিদ্যালয় স্থাপন কৰে। ১৯০৫ চনত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ‘বংগ জাতীয় বিদ্যালয়’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ‘দ্যা ডন চ’চাইটি’ আৰু ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ (১৯০৬) গঠন কৰি জাতীয় শিক্ষাৰ ভেটি স্থাপন কৰা হয়। মুঠ ৬২ খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০ খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠিছিল।

৫) স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত বংগদেশৰ জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনে স্বদেশী দ্ৰব্যৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰিছিল। ফলত সূতা কটা কল, তাঁত শাল, তেল, চাবোন, চেনি, জুইশলা আদি উদ্যোগ গঢ়ি উঠিছিল। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ‘স্বদেশী ভাণ্ডাৰ’ (১৮৯৭), ‘ইণ্ডিয়ান ষ্টোৰছ’ (১৯০৫), ‘লক্ষী ভাণ্ডাৰ’ (১৯০৩), ‘বেংগল কেমিকেলছ’ (১৯০৬), ‘বংগলক্ষী কটন মিল’ (১৯০৬) আদি প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি উঠিছিল।

৬) স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কি কি আন্দোলন বিৰোধী কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে দুটা মুখ্য কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল: (i) কংগ্ৰেছৰ উদাৰপন্থী নেতাসকলক উপাধি, পদক, পদবী প্ৰদান কৰি তেওঁলোকক বিভাজিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু গোপালকৃষ্ণ গোখলে, সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় আদি নেতাই চৰকাৰৰ প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰি আন্দোলনত অটল থাকিছিল। (ii) মুছলমান নেতাসকলক সন্তুষ্ট কৰি তেওঁলোকক কংগ্ৰেছৰ পৰা আঁতৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু মুছলিম লীগ গঠনত উৎসাহিত কৰিছিল।

৭) স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ মুখ্য ফলাফলবোৰ হ’ল: (i) গণ আন্দোলনৰ ৰাজনৈতিক জ্ঞানৰ বিকাশ, (ii) কংগ্ৰেছৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰিবৰ্তন, (iii) জাতীয় শিক্ষাৰ বিকাশ – বহু জাতীয় বিদ্যালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠান গঢ়ি উঠিল, (iv) জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ – স্বদেশী উদ্যোগ আৰু কাৰখানাৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে, (v) মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় ভূমিকা – মহিলাসকল আন্দোলনত আগভাগ ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে, (vi) স্বৰাজ দাবী প্ৰথমবাৰৰ বাবে কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, (vii) বিপ্লৱী আন্দোলনৰ সূচনা – সশস্ত্ৰ বিপ্লৱৰ পথ অনুসৰণ কৰাৰ প্ৰৱণতা গঢ়ি উঠিছিল।

চমু টোকা লিখা

(১) কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ

উত্তৰঃ ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ ভাৰতবৰ্ষৰ শিল্প সংস্কৃতি জগতৰ এক উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত তেখেতে ২৩ টা গীত ৰচনা কৰিছিল। “আমাৰ সোণাৰ বাংলা” গীতটি বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত আৰু “জন গণ মন” ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত। ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰত (বংগ বিভাজন দিৱসত) তেখেতে কলিকতাত ৰাখীবন্ধনৰ আয়োজন কৰি হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত ভাতৃত্ববোধ সৃষ্টি কৰিছিল। তেখেতে ১৯০৫ চনত ‘বংগ জাতীয় বিদ্যালয়’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ‘স্বদেশী ভাণ্ডাৰ’ নামৰ বস্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলে। ‘দ্যা ডন চ’চাইটি’ গঠনতো তেখেতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ১৯১৩ চনত সাহিত্যৰ বাবে ন’বেল বটা লাভ কৰে।

(২) মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নবোল (ভগিনী নিবেদিতা)

উত্তৰঃ ভগিনী নিবেদিতা (১৮৬৪-১৯১১) আয়াৰলেণ্ডত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ কলিকতাত ইয়ং মেন্ছ হিন্দু ইউনিয়ন, বিবেকানন্দ চ’চাইটি, ডন চ’চাইটি, আৰু অনুশীলন সমিতিৰ সৈতে জড়িত আছিল। তেওঁ নাৰী আৰু যুৱক-যুৱতীসকলক দেশীয় শিল্পৰ জৰিয়তে আত্মনিৰ্ভৰশীল হ’বলৈ শিকাইছিল।

(৩) নবাব ছলিমউল্লা

উত্তৰঃ নবাব ছলিমউল্লা ঢাকাৰ নবাব আছিল। তেওঁ লৰ্ড কাৰ্জনৰ সহায়ত পূৰ্ব বংগৰ জনতাক ব্ৰিটিছৰ অধীন কৰিবলৈ সহায় কৰিছিল। ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত তেওঁৰ আহ্বানত ‘সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ’ গঠিত হয়।

অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ

Short Question Answer

Q. কোন সময়ছোৱাত বংগ বিভাজন হৈছিল?

উত্তৰঃ বংগ বিভাজন 1905 চনত হৈছিল।

Q. বংগ বিভাজনৰ সময়ত কোন বিধায়ক গৱৰ্ণৰ পদত আছিল?

উত্তৰঃ লর্ড কাৰ্জন সেই সময়ত ভাইচৰয় আছিল।

Q. কেতিয়া ‘বংগ প্ৰদেশ’ৰ গঠন হৈছিল?

উত্তৰঃ 1773 খ্ৰীষ্টাব্দত (ৰেগুলেটিং এক্টৰ জৰিয়তে)।

Q. বংগ বিভাজনৰ পিছত কোনটো আন্দোলন সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰঃ বংগ ভংগ বিৰোধী আন্দোলন বা স্বদেশী আন্দোলন।

Q. অসম নামৰ প্ৰদেশখন কেতিয়াৰ তাৰিখে গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৮৭৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৭ ফেব্ৰুৱাৰী।

Q. বংগ বিভাজনৰ প্ৰস্তাৱ কোনে দিছিল?

উত্তৰঃ ভাইচৰয় লর্ড কাৰ্জনে। (১ সেপ্টেম্বৰ ১৯০৫ ত চাৰি বিন্দুৰ প্ৰকল্প ঘোষণা কৰিছিল।)

Q. পূৰ্ব বংগ আৰু অসম নামৰ প্ৰদেশখনৰ ৰাজধানী কি হ’ল?

উত্তৰঃ ঢাকা।

Q. বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে কিমান সংখ্যক স্বাক্ষৰ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ প্ৰায় সত্তৰ হাজাৰ স্বাক্ষৰ।

Q. ‘সঞ্জীবনী’ পত্রিকাত কোনটো নিবন্ধ প্ৰকাশিত হৈছিল?

উত্তৰঃ ‘বংগৰ সৰ্বনাশ’ (৬ জুলাই ১৯০৪, কৃষ্ণকুমাৰ মিত্ৰ সম্পাদিত)।

Long Question Answer

১. বংগ বিভাজনৰ প্ৰতিবাদৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আলোচনা কৰক আৰু বিভিন্ন সমাজৰ অংশ, বিশেষকৈ ছাত্ৰ আৰু নেতাসকল, কেনেকৈ আন্দোলনলৈ আগবঢ়াইছে বৰ্ণনা কৰক।

উত্তৰঃ বংগ বিভাজনৰ প্ৰতিবাদবোৰ ব্ৰিটিছ উপনিবেশিক নীতিৰ সৈতে গুৰুতৰ অসন্তোষৰ ফলস্বৰূপ আছিল। বিভাজন পৰিকল্পনাটো জাতীয়তাবাদী আন্দোলনক দুর্বল কৰিবলৈ কৰা এক কূটনীতি হিচাপে ধৰা হৈছিল। ১৯০৩ চনৰ ৬ ডিচেম্বৰত বিভাজনৰ ঘোষণাৰ পিছত পৰা বিক্ষোভৰ ঢৌ আৰম্ভ হৈছিল। এই আন্দোলনত নেতাসকলৰ ভিতৰত সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়, মতিলাল ঘোষ, আৰু দ্বিজেন্দ্রলাল মিত্ৰৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ ব্যক্তিত্বসকল সক্ৰিয়ভাৱে ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল। ছাত্ৰসমাজ বিশেষকৈ ৰিপন কলেজৰ ছাত্ৰসকলে প্ৰতিবাদত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ৩১ জুলাই, ১৯০৫ তাৰিখে কলিকতাত অনুষ্ঠিত এক বিশাল সমাৰোহত ছাত্ৰসকলে বিভাজনৰ প্ৰতিবাদ কৰিছিল। দিনাজপুৰৰ সমাবেশত বিদেশী বস্তু বর্জনৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়। শিক্ষাৰ্থীসকলে খালী ভৰি বিদ্যালয়লৈ যাওঁতে সংকল্প প্ৰকাশ কৰিছিল।

২. স্বদেশী আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ বংগৰ সমাজ-ৰাজনৈতিক পৰিৱেশত কেনেকৈ পৰিবর্তন সাধন কৰিলে আৰু ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ বৃহত্তৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰক।

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনে বংগৰ সমাজ-ৰাজনৈতিক পৰিৱেশত এক মহান প্ৰভাৱ পেলাইছিল। আন্দোলনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল বিদেশী বস্তু বর্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ আহ্বান, যিয়ে ভাৰতীয় জনগণৰ মাজত আত্মনির্ভৰশীলতাৰ অনুভূতি জন্ম দিছিল। ছাত্ৰ, মহিলা, আৰু কৰ্মীশ্ৰেণীৰ অন্তর্ভুক্তি স্বদেশী আন্দোলনৰ বৃহৎ সফলতাৰ কাৰণ হৈছিল। সংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰতো, আন্দোলনে শিল্প, সাহিত্য আৰু সংগীতৰ পুনৰজাগৰণ ঘটায়। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে জাতীয়তাবাদী চেতনা প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ নিজৰ গানসমূহৰ জৰিয়তে সমাজৰ মাজত একতা আৰু ভাতৃত্ববোধ সৃষ্টি কৰিছিল। স্বদেশী আন্দোলন ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ ইতিহাসত এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় হিচাপে ধৰা হয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল একতাৰ অনুভূতি সৃষ্টিৰ লগতে অৰ্থনৈতিক শক্তি লাভ কৰা।

৩. ১৬ অক্টোবৰৰ হৰতালৰ পিছত বংগ ভংগৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কেনেকৈ আগবঢ়া হৈছিল আৰু কিমান লোকৰ অংশগ্ৰহণ ঘটিছিল?

উত্তৰঃ ১৬ অক্টোবৰত কলিকতাত অনুষ্ঠিত হৰতাল বংগ ভংগৰ বিৰুদ্ধে এক বৃহৎ প্ৰতিবাদ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। সেইদিনা দোকান-পোহাৰ, অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠান, বাছ আৰু ষ্ট্ৰাম সকলো বন্ধ হৈ পৰিছিল। আনন্দমোহন বসুৱে ‘ফেডাৰেল হল’ৰ আধাৰশিলা স্থাপন কৰি জনতাক আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল। বংকিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়ৰ ‘বন্দে মাতৰম’ গীতেৰে পূৰ্ণ কলিকতাত দেশপ্ৰেমৰ শ্লোগান আৰু কবিতাৰ লগতে সমগ্র জনতা একত্ৰিত হৈ আকাশ-বতাহ কঁপাই তোলে। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ৰাখীবন্ধনৰ জৰিয়তে হিন্দু-মুছলমানৰ একতাৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰিছিল। সেইদিনাৰ পৰা বংগদেশৰ জনতাই শোক দিৱস হিচাপে বাৰ্ষিকভাৱে পালন কৰিবলৈ প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ হৈছিল।

৪. স্বদেশী আন্দোলনৰ পটভূমিত সাহিত্য আৰু শিক্ষা ক্ষেত্ৰত কেনেকৈ বিশেষ প্ৰভাৱ সৃষ্টি হৈছিল?

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনে ভাৰতৰ সাহিত্য আৰু শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ পেলাইছিল। বিভিন্ন সংবাদপত্র, আলোচনী, নাটক আৰু কবিতাত জাতীয়তাবাদী ভাবনাসমূহ প্ৰকাশিত হৈছিল। সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ ‘বেংগলী’, কৃষ্ণকুমাৰ মিত্ৰৰ ‘সঞ্জীৱনী’, আৰু অৰবিন্দ ঘোষৰ ‘বন্দে মাতৰম’ আদি সাহিত্যিক কৰ্মত দেশপ্ৰেমৰ ভাবনা প্ৰকাশ পাইছিল। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো, বহুতো জাতীয় বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। ৰবীন্দ্রনাথ ঠাকুৰে ‘বংগ জাতীয় বিদ্যালয়’ স্থাপন কৰি নতুন শিক্ষা পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছিল। এইদৰে, স্বদেশী আন্দোলনে সাহিত্য আৰু শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত জাতীয়তাবাদৰ জাগৰণ ঘটাইছিল।

৫. স্বদেশী আন্দোলনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বংগদেশত শিল্প উদ্যোগ কেনেকৈ বিকাশ লাভ কৰিছিল আৰু মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ পিছনে কি কাৰণ আছিল?

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ পটভূমিত বংগদেশত আত্মশক্তি আৰু আত্মনির্ভশীলতাৰ মনোভাৱৰ বিকাশ হৈছিল। স্বদেশী পণ্যৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বিভিন্ন কুটিৰ শিল্প আৰু ডাঙৰ শিল্প প্রতিষ্ঠানসমূহ গঢ়ি উঠিছিল। ৰবীন্দ্রনাথ ঠাকুৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা স্বদেশী ভাণ্ডাৰ, ‘ইণ্ডিয়ান ষ্টোৰ্ছ’ৰ দৰে প্রতিষ্ঠানসমূহ গঢ়ি উঠিছিল। অন্যপক্ষত, মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ কাৰণ আছিল ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা মুছলমান জনগণক বিশেষ সা-সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ চেষ্টা। লর্ড কাৰ্জনে বংগ বিভাজনৰ মাধ্যমে হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯০৬ চনত নবাব ছলিমউল্লাৰ আহ্বানত ঢাকাত ‘সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ’ গঠিত হয়।

Multiple Choice Questions (MCQs)

১) বংগ বিভাজন কাৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?

• (A) লৰ্ড ডালহৌচি
• (B) লৰ্ড কাৰ্জন
• (C) লৰ্ড মিন্টো
• (D) লৰ্ড কানিং

উত্তৰঃ (B) লৰ্ড কাৰ্জন

২) বংগ বিভাজন কেতিয়া কাৰ্যকৰী হৈছিল?

• (A) ১৯০৫ চনৰ ১৯ জুলাই
• (B) ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰ
• (C) ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চ
• (D) ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰ

উত্তৰঃ (B) ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰ

৩) ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশখনৰ ৰাজধানী ক’ত আছিল?

• (A) কলিকতা
• (B) চট্টগ্ৰাম
• (C) ঢাকা
• (D) ৰাজশাহী

উত্তৰঃ (C) ঢাকা

৪) ‘বেংগল কেমিকেলছ’ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?

• (A) জগদীশ চন্দ্ৰ বসু
• (B) প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়
• (C) নীলৰতন চৰকাৰ
• (D) জামছেদজী টাটা

উত্তৰঃ (B) প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়

৫) ‘জন গণ মন’ গীতটোৰ ৰচক কোন?

• (A) বংকিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়
• (B) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
• (C) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়
• (D) অৰবিন্দ ঘোষ

উত্তৰঃ (B) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ

৬) ‘সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ’ কেতিয়া গঠিত হৈছিল?

• (A) ১৯০৫ চনত
• (B) ১৯০৬ চনত
• (C) ১৯১১ চনত
• (D) ১৯১৬ চনত

উত্তৰঃ (B) ১৯০৬ চনত

৭) বংগ বিভাজন কেতিয়া ৰদ কৰা হৈছিল?

• (A) ১৯০৫ চনত
• (B) ১৯১১ চনত
• (C) ১৯১৬ চনত
• (D) ১৯২০ চনত

উত্তৰঃ (B) ১৯১১ চনত

৮) স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখনৰ সম্পাদক কোন আছিল?

• (A) অৰবিন্দ ঘোষ
• (B) ভূপেন্দ্ৰ নাথ দত্ত
• (C) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়
• (D) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ

উত্তৰঃ (B) ভূপেন্দ্ৰ নাথ দত্ত

Previous HSLC Questions (2015–2025)

Short Questions

বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত হৈছিল? (HSLC 2018)

উত্তৰঃ লৰ্ড কাৰ্জনৰ শাসনকালত।

স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত ‘যুগান্তৰ’ কাকতখন কিয় বিখ্যাত আছিল? (HSLC 2019)

উত্তৰঃ ভূপেন্দ্ৰ নাথ দত্তই ইয়াৰ সম্পাদনা কৰিছিল আৰু ই বিপ্লৱী ভাবনা প্ৰচাৰ কৰিছিল।

বংগ বিভাজন কেতিয়া ৰদ কৰা হৈছিল? (HSLC 2020)

উত্তৰঃ ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত (দিল্লী দৰবাৰত)।

‘বেংগল কেমিকেলছ’ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল? (HSLC 2022)

উত্তৰঃ ই আছিল স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা প্ৰথম বৃহৎ ৰাসায়নিক উদ্যোগ, যি আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

Long Questions

স্বদেশী আন্দোলনৰ ফলাফলসমূহ আলোচনা কৰা। (HSLC 2018)

উত্তৰঃ স্বদেশী আন্দোলনৰ ফলাফলসমূহ হ’ল: (i) গণ আন্দোলনৰ ৰাজনৈতিক জ্ঞানৰ বিকাশ, (ii) কংগ্ৰেছৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰিবৰ্তন, (iii) জাতীয় শিক্ষাৰ বিকাশ – বহু জাতীয় বিদ্যালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠান গঢ়ি উঠিল, (iv) জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ – স্বদেশী উদ্যোগ আৰু কাৰখানাৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে, (v) মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় ভূমিকা – মহিলাসকল আন্দোলনত আগভাগ ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে, (vi) ৰাজনৈতিক চেতনাৰ বিকাশ – স্বৰাজ দাবী প্ৰথমবাৰৰ বাবে কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, (vii) বিপ্লৱী আন্দোলনৰ সূচনা – সশস্ত্ৰ বিপ্লৱৰ পথ অনুসৰণ কৰাৰ প্ৰৱণতা গঢ়ি উঠিছিল।

বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনক ‘স্বদেশী আন্দোলন’ বোলা কিয়? ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যবোৰ লিখা। (HSLC 2020)

উত্তৰঃ বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনে বিদেশী বস্তু বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল, সেয়ে ই ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নামেৰে জনাজাত হয়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল: (i) বিদেশী বস্তু বৰ্জন, (ii) স্বদেশী উদ্যোগৰ প্ৰচাৰ, (iii) জাতীয় শিক্ষাৰ বিকাশ, (iv) মহিলাৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ, (v) সংস্কৃতিক জাগৰণ, (vi) ৰাজনৈতিক চেতনাৰ বিকাশ (স্বৰাজ দাবী), (vii) বিপ্লৱী কাৰ্যকলাপৰ সূচনা।

Frequently Asked Questions (FAQs)

Q1. বংগ বিভাজন কাৰ শাসনকালত হৈছিল?

উত্তৰঃ লৰ্ড কাৰ্জনৰ শাসনকালত।

Q2. বংগ বিভাজন কেতিয়া কাৰ্যকৰী হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰত।

Q3. স্বদেশী আন্দোলনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰঃ বিদেশী বস্তু বৰ্জন কৰি স্বদেশী বস্তু গ্ৰহণ কৰি আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰা।

Q4. ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশখনৰ ৰাজধানী ক’ত আছিল?

উত্তৰঃ ঢাকা।

Q5. বংগ বিভাজন কেতিয়া ৰদ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত।

Q6. এই অধ্যায়ৰ পৰা কি কি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্রশ্ন পৰীক্ষাত আহে?

উত্তৰঃ (i) বংগ বিভাজনৰ কাৰণ, (ii) স্বদেশী আন্দোলনৰ বৈশিষ্ট্য, (iii) স্বদেশী আন্দোলনৰ ফলাফল, (iv) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ অৱদান (ৰাখীবন্ধন, বংগ জাতীয় বিদ্যালয়), (v) শিক্ষা আৰু শিল্প ক্ষেত্ৰত স্বদেশী আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ, (vi) লৰ্ড কাৰ্জনৰ চাৰি বিন্দুৰ প্ৰকল্প।

Q7. স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত কিমান জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠিছিল?

উত্তৰঃ ৬২ খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০ খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয়।

Q8. ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ৰাখীবন্ধন উৎসৱ কিয় উদযাপন কৰিছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰত বংগ বিভাজন দিৱসত হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত ভাতৃত্ববোধ সৃষ্টি কৰিবলৈ।

Q9. লৰ্ড কাৰ্জনৰ চাৰি বিন্দুৰ প্ৰকল্প কি আছিল?

উত্তৰঃ ১৯০৫ চনৰ ১ সেপ্টেম্বৰত বংগ বিভাজনৰ ঘোষণাৰ প্ৰাকক্ষণত কাৰ্জনে প্ৰকাশ কৰা প্ৰকল্প, য’ত বংগ বিভাজনৰ কাৰণ আৰু পদ্ধতি উল্লেখ কৰা হৈছিল।

Q10. স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত গঢ়ি উঠা প্ৰধান শিল্প প্রতিষ্ঠানসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ স্বদেশী ভাণ্ডাৰ (১৮৯৭), ইণ্ডিয়ান ষ্টোৰছ (১৯০৫), লক্ষী ভাণ্ডাৰ (১৯০৩), বেংগল কেমিকেলছ (১৯০৬), বংগলক্ষী কটন মিল (১৯০৬)।