Lesson 13: মূল অৰ্থনৈতিক সমস্যাসমূহ

অতি চমু / চমু উত্তৰৰ প্রশ্নঃ

১। সংজ্ঞা লিখা一

(ক) দৰিদ্ৰতা

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশে সন্মুখীন হৈ অহা এক জ্বলন্ত সমস্যা হৈছে দৰিদ্ৰতা। বহল অৰ্থত দৰিদ্ৰতাই এনে এক অৱস্থাক বুজায়, য'ত এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজন সমূহ যেনে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধাসমূহ আহৰণত ব্যৰ্থ হয়।

(খ) নিবনুৱা

উত্তৰঃ সাধাৰণতে নিবনুৱা শব্দটোৱে কৰ্মহীনতাক বুজায়। যিসকল লোকে কাম কৰাৰ কোনো সুযোগ নাপায় তেওঁলোকক নিবনুৱা বুলি কোৱা হয়। কিন্তু অৰ্থনীতিত নিবনুৱা বুলি ক'লে সেইসকলক বুজায় যাৰ কাম কৰাৰ ক্ষমতা আৰু ইচ্ছা আছে, কিন্তু কোনো উপযুক্ত সংস্থাপন নাপায়।

(গ) জনসংখ্যা ঘনত্ব

উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব হ'ল প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত এখন দেশ বা এখন ৰাজ্যৰ জনসংখ্যা। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩৮২ জন। আটাইতকৈ বেছি ঘনত্ব থকা ৰাজ্য হ'ল পশ্চিমবংগ আৰু সৰ্বনিম্ন ঘনত্ব থকা ৰাজ্য হ'ল অৰুণাচল প্ৰদেশ।

(ঘ) লিংগ অনুপাত

উত্তৰঃ লিংগ অনুপাত হ'ল প্ৰতি হাজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল মতে ভাৰতৰ লিংগ অনুপাত ৯৪০। দেশৰ ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত কেৰালাত লিংগ অনুপাত সৰ্বাধিক (১০৮৪) আৰু হাৰিয়ানাত লিংগ অনুপাত সৰ্বনিম্ন (৮৭৭)।

(ঙ) চৰম দৰিদ্ৰতা

উত্তৰঃ চৰম দৰিদ্ৰতা হ'ল যেতিয়া এজন ব্যক্তিৰ উপাৰ্জনেৰে তেওঁ তেওঁৰ পৰিয়ালৰ মৌলিক প্ৰয়োজন সমূহ যেনে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধা সমূহ পূৰণ কৰাত ব্যৰ্থ হয়।

(চ) আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা

উত্তৰঃ আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা হ'ল সমাজৰ অন্য লোকৰ তুলনাত এজন ব্যক্তিৰ আয় কম হোৱা অৱস্থা। ইয়াত ব্যক্তিয়ে ন্যূনতম জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিব পাৰিলেও সমাজৰ গড় জীৱনধাৰাৰ মানত উপনীত হ'ব নোৱাৰে।

(ছ) বহনক্ষম উন্নয়ন

উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু বিকাশৰ বাবে যাতে পৰিৱেশৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰতিক্ৰিয়া নপৰে সেই উদ্দেশ্য আগত ৰাখি ১৯৮৭ চনত Brundtland আয়োগে অবিৰত বা বহনক্ষম উন্নয়ন ধাৰণাটো দাঙি ধৰিছিল। এই আয়োগ পৰিৱেশ আৰু উন্নয়নৰ বিশ্ব আয়োগ বুলিও জনাজাত। আয়োগৰ মতে 'যি অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দ্বাৰা বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ অভাৱসমূহ দূৰ হ'ব পাৰে অথচ তাৰ লগে লগে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ অভাৱসমূহৰ দূৰীকৰণৰ ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ধৰণৰ আপোচ কৰা নহয় সেই অৰ্থনৈতিক উন্নয়নেই হ'ল অবিৰত বা বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন'।

(জ) সেউজ অর্থনীতি

উত্তৰঃ যি অৰ্থনীতিৰ মূল লক্ষ্য হৈছে পৰিৱেশৰ প্ৰতি থকা ভাবুকি আৰু পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ সমস্যাৰাজি দূৰ কৰি বহনক্ষম উন্নয়ন লাভ কৰা, তেনে অৰ্থনীতিকে সেউজ অৰ্থনীতি বোলা হয়।

২। দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা কি ? গাঁও অঞ্চল আৰু চহৰ অঞ্চলৰ দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা কি ?

উত্তৰঃ দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা হ'ল বিতৰণ ৰেখাৰ এনে এক নিম্নতম সীমা নিৰ্দ্ধাৰণ কৰি দিয়ে যি এখন দেশৰ জনসাধাৰণক দৰিদ্ৰ আৰু অদৰিদ্ৰ এই দুটা ভাগত ভাগ কৰে।

পৰিকল্পনা আয়োগৰ পুৰণি কেলৰি ভিত্তিক পদ্ধতি মতে:

• গাঁও অঞ্চলৰ দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা : দৈনিক জনমূৰি নূন্যতম ২৪০০ কেলৰি খাদ্য আহৰণ কৰিব নোৱাৰিলে এজন ব্যক্তিক দৰিদ্ৰ বুলি কোৱা হৈছিল।
• চহৰ অঞ্চলৰ দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা : দৈনিক জনমূৰি নূন্যতম ২১০০ কেলৰি খাদ্য আহৰণ কৰিব নোৱাৰিলে এজন ব্যক্তিক দৰিদ্ৰ বুলি কোৱা হৈছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত তেন্দুলকাৰ সমিতিৰ সুপাৰিশ অনুসৰি মাহিলী ব্যয়ভিত্তিক দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

৩। ২০১১ চনৰ লােকপিয়লমতে ভাৰতবর্ষ আৰু অসমৰ জনসংখ্যা কিমান ?

উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল মতে ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যা হৈছে ১২১ কোটি আৰু অসমৰ ৩ কোটি ১২ লাখ।

৪। বিশ্বৰ মাটিকালিৰ কিমান শতাংশ ভাৰতত আছে ?

উত্তৰঃ বিশ্বৰ মাটিকালিৰ ২.৪ শতাংশ ভাৰতত আছে।

৫। ভাৰতৰ সর্বাধিক লিংগ অনুপাত থকা ৰাজ্য কোনখন আৰু কিমান ?

উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ সৰ্বাধিক লিংগ অনুপাত থকা ৰাজ্য খন হল কেৰেলা (১০৮৪)।

৬। অসমৰ জনসংখ্যা ঘনত্ব কিমান ?

উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমৰ জনসংখ্যা ঘনত্ব হ'ল ৩৯৭ জন প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত।

৭। ছদ্মবেশী নিবনুৱা কাক কয় ?

উত্তৰঃ ছদ্মবেশী বা প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা সকলে দেখাত বনুৱা হয়। কিন্তু তেওঁলোকৰ মুঠ উৎপাদনত অলপো ভূমিকা নাথাকে। উদাহৰণস্বৰূপে এটা কাম যদি দুজন মানুহে কৰিব পাৰে, তাত যদি ৫ জন লোকক নিযুক্ত কৰা হয় তেন্তে ওপৰঞ্চি তিনিজন লোকক ছদ্মবেশী নিবনুৱা বুলি কোৱা হয়।

৮। মুদ্রাস্ফীতি কি ?

উত্তৰঃ সাধাৰণতে সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি হোৱা অৱস্থাক মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি কোৱা হয়। কিন্তু অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি ক'লে একে লেথাৰিয়ে সাধাৰণ মূল্যস্তৰৰ একেৰাহে বৃদ্ধি পোৱা অৱস্থাক বুজোৱা হয়। মুদ্ৰাস্ফীতি হ'লে বস্তুৰ মূল্য বৃদ্ধি পায় কিন্তু মুদ্ৰাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা কমি যায়।

৯। মুদ্রাস্ফীতিৰ কাৰণবােৰ কি কি ?

উত্তৰঃ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ মূল কাৰণ দুটা। এটা হ'ল চাহিদাজনিত আৰু আনটো হ'ল ব্যয়জনিত।

১০। দমিত মুদ্রাস্ফীতি কাক বােলে ?

উত্তৰঃ চৰকাৰে বিভিন্ন প্ৰত্যক্ষ ব্যৱস্থাৰ যোগেদি যেনে ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা, চৰকাৰী ভাৱে দৰ নিৰ্ধাৰণ আদিৰ যোগেদি দৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এনে নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাই দৰ স্তৰ মুক্ত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ দৰ স্তৰতকৈ কমত ৰাখে আৰু দৰ স্তৰ বৃদ্ধিৰ পৰিমাণ হ্ৰাস হয়। এনে মুদ্ৰাস্ফীতিক দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি বোলে।

১১। অবিধিগত খণ্ডত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কিমান থাকে ?

উত্তৰঃ অবিধিগত বা অসংগঠিত খণ্ডত সাধাৰণতে ১০ জনতকৈ কম শ্ৰমিকে কাম কৰে। এই খণ্ডত শ্ৰমিকৰ বাবে চৰকাৰী সুৰক্ষা আৰু নিয়মাৱলী প্ৰযোজ্য নহয়।

১২। কৰ্মী জনসংখ্যাৰ সূত্ৰটো লিখা।

কৰ্মী জনসংখ্যা = মুঠ কৰ্মী সংখ্যা মুঠ জনসংখ্যা × ১০০

১৩। বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞাটো কোনখন আয়োগে কেতিয়া আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰঃ বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞাটো Brundtland আয়োগে ১৯৮৭ চনত আগবঢ়াইছিল।

১৪। পৰিৱেশ চিন্তাবিদসকলে মানুহৰ চিন্তা আৰু কৰ্মৰ মূলমন্ত্ৰ কি হোৱাটো বিচাৰে?

উত্তৰঃ পৰিৱেশ চিন্তাবিদ সকলে মানুহৰ চিন্তা আৰু কৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰটো "চিন্তা বিশ্বব্যাপি হওক, কাৰ্যপন্থা স্থানীয় হওক" (Think Globally, Act Locally) হোৱাটো বিচাৰে।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১) ভাৰতবৰ্ষত জনসংখ্যা বৃদ্ধি সমস্যাৰ মূল কাৰণবােৰ আলােচনা কৰা।

উত্তৰঃ যিবিলাক সমস্যাই ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰৰ সন্মুখত প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে দেখা দিছে তাৰ ভিতৰত মূল সমস্যাটোৱেই হৈছে জন বিস্ফোৰণ। জন বিস্ফোৰণে জনসংখ্যাৰ অত্যাধিক বৃদ্ধিকে সূচায়। বৰ্তমান ভাৰতবৰ্ষ বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক জনসংখ্যা থকা দেশ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ সমূহৰ ভিতৰত তলৰ কাৰণবোৰ উল্লেখযোগ্যঃ

• ১) উচ্চ জন্ম হাৰ আৰু কম মৃত্যু হাৰ।
• ২) নিৰক্ষৰতা, বিশেষকৈ মহিলা শিক্ষাৰ অভাৱ।
• ৩) দৰিদ্ৰতা আৰু বহু সন্তান ধাৰণৰ ৰীতি।
• ৪) সামাজিক অজ্ঞতা আৰু কু-সংস্কাৰ।
• ৫) পৰিয়াল পৰিকল্পনা সম্পৰ্কে সজাগতাৰ অভাৱ।
• ৬) বাল্য বিবাহৰ দৰে সামাজিক ব্যাধি।

২) দৰিদ্ৰতা কাক কয় ? দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাই কিদৰে দৰিদ্ৰতা নিৰূপন কৰে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ দৰিদ্ৰতাই এনে এক অৱস্থাক বুজায় য'ত এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ জীৱনৰ মৌলিক প্ৰয়োজন সমূহ যেনে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধাসমূহ আহৰণত ব্যৰ্থ হয়।

দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাই বিতৰণ ৰেখাৰ এনে এক নিম্নতম সীমা নিৰ্দ্ধাৰণ কৰি দিয়ে যি এখন দেশৰ জনসাধাৰণক দৰিদ্ৰ আৰু অদৰিদ্ৰ এই দুটা ভাগত ভাগ কৰে। ভাৰতবৰ্ষত দৰিদ্ৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণৰ বিভিন্ন পদ্ধতি আছে। পৰিকল্পনা আয়োগে প্ৰথম অৱস্থাত কেলৰি ভিত্তিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যাৰ মতে গাঁও অঞ্চলত দৈনিক জনমূৰি নূন্যতম ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰ অঞ্চলত ২১০০ কেলৰি খাদ্য আহৰণৰ সামৰ্থ্য নাথাকিলে ব্যক্তিক দৰিদ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেন্দুলকাৰ সমিতিয়ে (২০০৯) মাহিলী ব্যয় ভিত্তিক নতুন সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰে। বৰ্তমান ৰংগৰাজন সমিতিৰ সুপাৰিশ অনুসৰি দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়, য'ত কেলৰিৰ উপৰিও স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আদি বহুমাত্ৰিক সূচককো গুৰুত্ব দিয়া হয়।

৩) মুদ্রাস্ফীতি কাক বােলে ? মুদ্রাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ মূল পদ্ধতিসমূহ আলােচনা কৰা।

উত্তৰঃ সাধাৰণতে সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি হোৱা অৱস্থাক মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি কোৱা হয়। কিন্তু অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি ক'লে একে লেথাৰিয়ে সাধাৰণ মূল্য স্তৰৰ একেৰাহে বৃদ্ধি পোৱা অৱস্থাক বুজোৱা হয়। মুদ্ৰাস্ফীতি হ'লে বস্তুৰ মূল্য বৃদ্ধি পায় কিন্তু মুদ্ৰাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা কমি যায়।

মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ মূল পদ্ধতিসমূহ হ'লঃ

• ১) মৌদ্ৰিক নীতিঃ কেন্দ্ৰীয় বেংকে বেংকৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰি, নগদ জমা অনুপাত (CRR) বৃদ্ধি কৰি আৰু মুক্ত বজাৰ কাৰ্য্যাৱলীৰ জৰিয়তে বজাৰত মুদ্ৰাৰ যোগান হ্ৰাস কৰে। ইয়াৰ ফলত ঋণ গ্ৰহণ ব্যয়বহুল হৈ পৰে আৰু সামগ্ৰিক চাহিদা হ্ৰাস পায়।
• ২) ৰাজকোষীয় নীতিঃ চৰকাৰে নিজৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰি আৰু কৰ বৃদ্ধি কৰি জনসাধাৰণৰ হাতত থকা অতিৰিক্ত মুদ্ৰা প্ৰত্যাহাৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
• ৩) উৎপাদন বৃদ্ধি নীতিঃ দেশৰ চৰকাৰে অব্যৱহৃত সম্পদৰাজি সঠিক ভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদন বৃদ্ধিৰ প্ৰয়াস কৰে। ফলত দ্ৰব্য-সেৱাৰ যোগান বৃদ্ধি পায় আৰু বৰ্ধিত চাহিদাৰ লগত খাপ খুৱাব পাৰি দৰ স্তৰ নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
• ৪) প্ৰত্যক্ষ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণঃ চৰকাৰে অত্যাৱশ্যকীয় দ্ৰব্যৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

৪) নিবনুৱা সমস্যা কাক বােলে ? ইয়াৰ প্ৰকাৰ কি কি ? এই সমস্যাৰ মূল কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ সাধাৰণতে নিবনুৱা শব্দটোৱে কৰ্মহীনতাক বুজায়। অৰ্থনীতিত নিবনুৱা বুলি ক'লে সেইসকল লোকক বুজায় যিসকলৰ কাম কৰাৰ ক্ষমতা আৰু ইচ্ছা আছে, কিন্তু বৰ্তমান প্ৰচলিত মজুৰি হাৰত কোনো উপযুক্ত সংস্থাপন নাপায়।

নিবনুৱাৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ হ'ল:

• ১) গ্ৰাম্য নিবনুৱাঃ গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰধানত কৃষি ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া নিবনুৱা সমস্যা। ইয়াৰ অন্তৰ্গত ঋতুজ নিবনুৱা আৰু প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা।
• ২) চহৰীয়া নিবনুৱাঃ চহৰ অঞ্চলত শিল্প আৰু সেৱা খণ্ডত দেখা দিয়া নিবনুৱা সমস্যা। ইয়াৰ অন্তৰ্গত শিল্প নিবনুৱা, শিক্ষিত নিবনুৱা আদি।

নিবনুৱা সমস্যাৰ মূল কাৰণসমূহ হ'লঃ

• ১) দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিঃ বৰ্দ্ধিত জনসংখ্যা অনুপাতে নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি হৈ নুঠাত নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধি পাইছে।
• ২) নিয়োগ বিহীন উন্নয়নঃ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধিৰ হাৰ আৰু নিয়োগ বৃদ্ধি হাৰৰ মাজত থকা ব্যৱধান বৃদ্ধি পোৱাটো নিয়োগবিহীন উন্নয়নৰ ফল।
• ৩) স্থবিৰ কৃষি উন্নয়নঃ কৃষি ক্ষেত্ৰত পৰ্যাপ্ত উন্নয়ন নোহোৱা বাবে গ্ৰাম্য নিবনুৱা সমস্যা জটিল হৈছে।
• ৪) ঔদ্যোগীকৰণৰ মন্থৰ গতিঃ উদ্যোগিক খণ্ডত পৰ্যাপ্ত বিনিয়োগ আৰু সম্প্ৰসাৰণ নোহোৱাত চহৰীয়া নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধি পাইছে।
• ৫) ত্রুটিপূর্ণ শিক্ষা ব্যৱস্থাঃ বৰ্তমান শিক্ষা ব্যৱস্থা বৃত্তিমুখী নোহোৱা বাবে শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকল নিয়োগৰ উপযোগী হৈ নুঠে, যাৰ ফলত শিক্ষিত নিবনুৱা সমস্যা জটিল ৰূপ ধাৰণ কৰিছে।
• ৬) মূলধনৰ অভাৱ আৰু উপযুক্ত পৰিকল্পনাৰ অভাৱ আদিও নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধিৰ কাৰণ।

৫) চমুটোকা লিখাঃ

ক) ঋতুজ নিবনুৱা

উত্তৰঃ ঋতুজ নিবনুৱা সকলে বছৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সময়তহে নিবনুৱা হয়, বাকী সময়ত তেওঁলোকে কাম পায়। কৃষি ক্ষেত্ৰত এই ধৰণৰ নিবনুৱা সমস্যা বেছি দেখা যায়। কৃষি কামৰ ঋতু শেষ হোৱাৰ পিছত কৃষি শ্ৰমিকসকল некотор সময়ৰ বাবে নিবনুৱা হৈ পৰে।

খ) চাহিদা জনিত আৰু ব্যয় জনিত মুদ্ৰাস্ফীতি

উত্তৰঃ চাহিদা জনিত মুদ্ৰাস্ফীতি হ'ল যেতিয়া দ্ৰব্য বা সেৱাৰ প্ৰতি সামগ্ৰিক চাহিদা যোগানতকৈ অধিক বৃদ্ধি পায়, ফলত দাম বৃদ্ধি পায়। অৰ্থাৎ "অতি বেছি মুদ্ৰাৰে অতি কম বস্তু খেদা" অৱস্থা।

ব্যয়জনিত মুদ্ৰাস্ফীতি হ'ল উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধিৰ ফলত সৃষ্টি হয়। উৎপাদনৰ উপাদান যেনে শ্ৰমৰ মজুৰি, কেঁচামালৰ দাম, বিদ্যুৎ খৰচ আদি বৃদ্ধি পালে দ্ৰব্যৰ দাম বৃদ্ধি পায়। ব্যয়জনিত মুদ্ৰাস্ফীতি প্ৰধানকৈ ক) মজুৰি বৃদ্ধি, খ) লাভৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি, গ) কৰ বৃদ্ধি আদি কাৰকৰ ফলত সৃষ্টি হয়।

গ) বহনক্ষম উন্নয়ন

উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু বিকাশৰ বাবে যাতে পৰিৱেশৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰতিক্ৰিয়া নপৰে সেই উদ্দেশ্য আগত ৰাখি ১৯৮৭ চনত Brundtland আয়োগে অবিৰত বা বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটো দাঙি ধৰিছিল। আয়োগৰ মতে 'যি অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দ্বাৰা বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ অভাৱসমূহ দূৰ হ'ব পাৰে অথচ তাৰ লগে লগে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ অভাৱসমূহৰ দূৰীকৰণৰ ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ধৰণৰ আপোচ কৰা নহয় সেই অৰ্থনৈতিক উন্নয়নেই হ'ল অবিৰত বা বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন'।

ঘ) সেউজ অৰ্থনীতি

উত্তৰঃ যি অৰ্থনীতিৰ মূল লক্ষ্য হৈছে পৰিৱেশৰ প্ৰতি থকা ভাবুকি দূৰ কৰি, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰি, বহনক্ষম উন্নয়ন লাভ কৰা, তেনে অৰ্থনীতিকে সেউজ অৰ্থনীতি বোলা হয়। সেউজ অৰ্থনীতিৰ লক্ষ্য হৈছে নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ, কাৰ্বন নিঃসৰণ হ্ৰাস, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ আদিৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ বান্ধৱ অৰ্থনৈতিক বিকাশ। পৰিৱেশ সচেতন ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বাবে এতিয়া মূলমন্ত্ৰ হৈছে : চিন্তা বিশ্বব্যাপী হওক, কাৰ্যপন্থা স্থানীয় হওক (Think Globally, Act Locally)।

ঙ) মুক্ত আৰু দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি

উত্তৰঃ যেতিয়া বজাৰত দ্ৰব্য-সেৱাৰ দামৰ ওপৰত চৰকাৰী কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে আৰু দৰ অবাধে চাহিদা-যোগানৰ ভিত্তিত বৃদ্ধি হয়, তেনে অৱস্থাক মুক্ত মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি কোৱা হয়।

অন্যহাতে, চৰকাৰে বিভিন্ন প্ৰত্যক্ষ ব্যৱস্থাৰ যোগেদি যেনে - ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা, চৰকাৰী ভাৱে দৰ নিৰ্ধাৰণ, ভর্তুকি আদিৰ জৰিয়তে দৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এনে নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলত দৰ স্তৰ মুক্ত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ দৰ স্তৰতকৈ কম হৈ থাকে। এনে অৱস্থাত মুদ্ৰাস্ফীতি সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকাশ নাপায়, দমি থাকে। এনে মুদ্ৰাস্ফীতিক দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি বুলি কোৱা হয়।