কোষ-গঠন আৰু কাৰ্য

অধ্যায় – ৮

১. উত্তৰ দিয়াঃ

(a) কোষ কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ- কোষ ৰবাৰ্ট হুকে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।

(b) কোষ নামটো কোনে দিছিল?

উত্তৰঃ- কোষ নামটো ৰবাৰ্ট হুকে দিছিল।

(c) কোষৰ প্রধান ভাগ দুটা কি কি?

উত্তৰঃ- কোষৰ প্ৰধান দুটা অংশ হ'ল – (i) কোষাৱৰণ (ii) প্ৰট'প্লাজম।

(d) ক্রম'জম কি?

উত্তৰঃ- কোষকেন্দ্ৰত ক্রোমেটিন নামৰ ডি.এন.এ. আৰু প্ৰটিনৰে গঠিত পদাৰ্থ থাকে। কোষ বিভাজনৰ সময়ত এই ক্রোমেটিন সংকুচিত আৰু ঘন হৈ চুটি, মোটা গঠনলৈ পৰিণত হয়; তাকে ক্রম'জম বোলে। ক্রম'জমত জিন থাকে আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে বংশগত গুণ এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আনটো প্ৰজন্মলৈ স্থানান্তৰিত হয়।

(e) কোষৰ কোনটো অংশত কোষাংগবোৰ থাকে?

উত্তৰঃ- কোষৰ কোষপ্রৰস অংশত কোষাংগবোৰ থাকে।

২. কোষৰ অংশসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ- কোষৰ অংশসমূহ হ'ল – কোষাৱৰণ, কোষপ্রৰস আৰু নিউক্লিয়াছ বা কোষকেন্দ্ৰ।

৩. "কোষ জীৱৰ মৌলিক গঠনগত গোট"—ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ- জীৱজগতত জীৱসমূহ এটাৰ পৰা আনটো পৃথক হলেও সকলোবোৰেই কিন্তু কোষৰ দ্বাৰা গঠিত। গঠন বা কাৰ্য্য সুকীয়া হ'লেও সকলো জীৱৰে সকলো অংগ কোষেৰে গঠিত। উদাহৰণস্বৰূপে, কুকুৰাৰ কণীয়ে এটা কোষক সূচায় আৰু ই ইমান ডাঙৰ যে খালী চকুৰেও যথেষ্ট ডাঙৰ দেখা যায়; আনহাতে বেক্টেৰিয়া, এমিবা আদি জীৱবোৰ এককোষী আৰু ইমান সৰু যে অতি শক্তিশালী অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ দ্বাৰাহে চাব পাৰি। সেইদৰে, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিভিন্ন অংগসমূহৰ গঠন আৰু কাৰ্য্য বেলেগ বেলেগ হয়, কিন্তু এই অংগসমূহ কোষৰ দ্বাৰা গঠিত। গতিকে, জীৱৰ বাবে কোষ হৈছে সিহঁতৰ মৌলিক গঠনৰ গোট।

৪. প্র'কেৰিঅ'ট আৰু ইউকেৰিঅ'ট কোষৰ পার্থক্য লিখা।

৬. উদ্ভিদকোষ আৰু প্রাণীকোষৰ পার্থক্য উল্লেখ কৰা।

৮. তলত দিয়া বিষয়ৰ ওপৰত চমু টোকা লিখা।

(a) কোষকেন্দ্ৰ

উত্তৰঃ প্ৰত্যেক কোষতে সাধাৰণতে এটাকৈ কোষকেন্দ্ৰ থাকে। কিন্তু ভেঁকুৰ বা আন কিছুমান জীৱৰ কোষত একাধিক কোষকেন্দ্ৰ থাকে। কোষকেন্দ্ৰ কোষটোৰ মাজ অংশত থাকে যদিও উদ্ভিদকোষৰ মাজভাগত ডাঙৰ এটা ৰসধানী থকাৰ বাবে ই কেন্দ্ৰভাগত নাথাকি কাষত থাকে। এখন আৱৰণে কোষকেন্দ্ৰক কোষপ্রৰসৰ পৰা পৃথক কৰিছে। এই আৱৰণখনক কোষকেন্দ্ৰীয় আৱৰণ বোলে। এই আৱৰণখন দুতৰপীয়া আৰু বিন্ধাযুক্ত; এইবোৰে কোষপ্রৰস আৰু কোষকেন্দ্ৰৰ মাজত পদাৰ্থৰ চলাচলত সহায় কৰে। ক্রোমেটিন নামৰ পকোৱা সূতাৰ দৰে কিছুমান গঠন কোষকেন্দ্ৰত থাকে। এইবোৰে জিন কঢ়িয়ায় আৰু বংশাণুক্রমে পোৱা গুণবোৰ পিতৃ-মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ স্থানান্তৰিত কৰে। কোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্রোমেটিন সংকুচিত হৈ ক্রম'জম গঠন কৰে। বংশাণুক্রমৰ ওপৰত থকা ভূমিকাৰ উপৰিও, ই কোষৰ কামসমূহ কেন্দ্ৰীয়ভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। কোষৰ পৰা কোষকেন্দ্ৰটো আঁতৰালে বা নষ্ট কৰিলে কোষৰ স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়াবোৰ ব্যাহত হয় আৰু শেষত কোষৰ মৃত্যু হয়। কোষকেন্দ্ৰৰ ভিতৰত থকা সৰু গোলাকাৰ অংশটোক নিউক্লিঅ'লাছ (অতিকোষকেন্দ্ৰ) বোলে।

(b) কোষপ্রৰস

উত্তৰঃ কোষৰ ভিতৰত এক অৰ্ধজুলীয়া পদাৰ্থ থাকে, ইয়াকে কোষপ্রৰস বোলে। কোষকেন্দ্ৰৰ সৈতে কোষপ্রৰসক একেলগে প্ৰট'প্লাজম বোলে। কোষপ্রৰসত আৱৰণৰ দ্বাৰা গঠিত কিছুমান অংশ থাকে; এইবোৰক কোষাংগ বা অৰ্গেনেল বোলে। মাইট'কণ্ড্ৰিয়া, গলগি সংঘ, অন্তঃপ্রৰসীয় জালিকা, ৰাইব'জম ইত্যাদি কোষাংগ। ইয়াৰ উপৰিও কোষপ্রৰসত বহুতো সঞ্চিত দ্ৰব্য থাকে। প্ৰ'কেৰিঅ'টত আৱৰণযুক্ত কোষাংগ নাথাকে।

(c) প্লাষ্টিড

উত্তৰঃ উদ্ভিদকোষৰ পাতৰ কোষপ্রৰসত বহুতো সৰু সৰু ৰঙীন গঠন দেখিবলৈ পোৱা যায়; এইবোৰক প্লাষ্টিড বোলে। ইহঁত বিভিন্ন ৰঙৰ হয়। কিছুমান প্লাষ্টিডত সেউজীয়া ৰঞ্জক পদাৰ্থ থাকে, যাক ক্লৰ'ফিল বোলে। সেউজীয়া ৰঙৰ প্লাষ্টিডবোৰক ক্লৰ'প্লাষ্ট বা হৰিৎকণা বোলে। হৰিৎকণাৰ বাবে পাতৰ বৰণ সেউজীয়া হয়। ক্লৰ'প্লাষ্টত থকা ক্লৰ'ফিল সালোক সংশ্লেষণৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। ক্লৰ'প্লাষ্টৰ বাহিৰেও উদ্ভিদৰ ফুলৰ পাহি, ফল, শিপা আদি অংশতো ৰঙীন বা বৰ্ণহীন প্লাষ্টিড পোৱা যায়।

(d) গলগি সংঘ

উত্তৰঃ ১৮৯৮ চনত ইটালিৰ জীৱবিজ্ঞানী কেমিল' গলগিয়ে এইবিধ কোষাংগ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াত বিভিন্ন প্ৰটিন অণুৰ ৰাসায়নিক ৰূপান্তৰ সম্পন্ন হয়। এইবোৰ দেখিবলৈ চেপেটা, থালি সদৃশ আৰু এটাৰ ওপৰত আনটো জাপ খাই থাকে।

(e) ৰসধানী

উত্তৰঃ উদ্ভিদকোষৰ কোষপ্রৰসত ডাঙৰ খালী ঠাইৰ দৰে কিছুমান আকৃতি দেখা পোৱা যায়; এইবোৰক ৰসধানী বোলে। ৰসধানী অৰ্ধজুলীয়া পদাৰ্থৰে পূৰ হৈ থাকে। ৰসধানীৰ চাৰিওফালে থকা আৱৰণক ট'ন'প্লাষ্ট বোলে। প্ৰাণীকোষৰ ৰসধানীবোৰ বহুত সৰু সৰু হয়। কোষত উৎপাদিত বৰ্জিত পদাৰ্থও ৰসধানীত জমা হয়।

৯. তলৰ উক্তিবোৰ সত্য নে অসত্য উল্লেখ কৰা।

(a) এককোষী জীৱৰ দেহত এটাহে কোষ থাকে।

উত্তৰঃ সত্য।

(b) এটা জীৱৰ মৌলিক জীৱিত গোট হ'ল অংগ।

উত্তৰঃ অসত্য। (মৌলিক জীৱিত গোট হ'ল কোষ।)

(c) এমিবাৰ আকৃতি অনিয়মীয়া।

উত্তৰঃ সত্য।

(d) পেশীকোষবোৰ শাখাযুক্ত।

উত্তৰঃ আংশিকভাৱে সত্য। কঙ্কাল আৰু মসৃণ পেশীকোষ শাখাযুক্ত নহয়, কিন্তু হৃদপেশী (cardiac muscle) কোষ শাখাযুক্ত হয়।